على اصغر حلبى
125
تاريخ علم كلام در ايران و جهان
مختار ثقفى ، در آغاز قيام خود ، مردم كوفه را به امامت پسر سوم حضرت على ( ع ) يعنى محمد بن حنفيّه دعوت مىكرد ، و چون لقب مختار « كيسان » بود ، اين فرقه را - كه به خود شيعه نام داده بودند - كيسانيّه خواندند . كيسانيّه در سال 98 ه . ق . پس از فوت ابو هاشم پسر محمد بن حنفيّه با يكى از فرزندان عبّاس بن عبد المطّلب يعنى محمد بن على بن عبد اللّه بن عباس بيعت كردند ، و به نام « شيعهء آل عباس » مشهور شدند ، و در سال 101 ه . ق . كه به عقيدهء ايشان بايستى دولت بنى اميّه در اين تاريخ انقراض يابد ، محمد بن على را لقب « امام » دادند ، و او را خليفه گفتند . محمّد هم از شام محلّ اقامت خود داعيانى به خراسان و ما وراء النهر فرستاد ، و مسلمانان را با « بيان سوء سيرت » امويان به امامت خويش دعوت كرد ، و نتيجة جمع كثيرى از دهقانان و نجيبزادگان ايرانى خراسان به بيعت او درآمدند و چون ايشان « شعار » يعنى جامههاى خود را سياه كرده بودند ، ايشان را « مسوّده » يا سياهجامگان مىخواندند . پس از مرگ محمّد بن على ، پسران او نقشهء پدر را تعقيب كردند بويژه ارشد ايشان كه ابراهيم امام نام داشت و رياست شيعيان پدرش با او بود بيش از همه به خراسان توجّه كرد ، و جماعتى از بزرگان ايرانى به او گرويدند ، و از جملهء اين طايفه يكى از مترجمان اردوى اموى بود موسوم به بكير بن ماهان ، كه در سال 105 ه . ق . در كوفه به بيعت عبّاسيان درآمد ، و از اين تاريخ تا سال 124 در كوفه و ولايات اطراف به دعوت مردم مشغول شد ، سپس از جانب ابراهيم امام به مرو مأموريّت يافت . ابن بكير ، غلامى داشت از ايرانيان به نام ابو مسلم كه با او به مرو آمد ، و در دعوت به خلافت آل عبّاس يار و ياور مخدوم خود شد . در سال 129 ه . ق . مردم مرو بر حاكم اموى خود شوريدند . ابو مسلم كه به علّت برخاستن او از مرو و خراسان به ابو مسلم خراسانى و يا مروزى مشهور شده به دستيارى جمعى از ايرانيان در 130 ه . ق . مرو را گرفت و نصر بن سيّار حكمران خراسان از جانب مروان گريخت . شورشيان خراسانى بقيّهء سپاه نصر را در نهاوند منهزم ساختند . جماعتى از پيروان ابراهيم امام نيز در 14 محرّم 132 بر كوفه استيلا يافتند ، و بدين ترتيب بخش شرقى خلافت امويان از دست مروان بيرون رفت ، و شيعيان آل عباس بر اين نواحى چيره گشتند . مروان تنها كارى كه كرد اين بود ابراهيم امام را دستگير ساخته در شام مقارن تاريخى كه پيروان او ( - ابراهيم ) كوفه را مسخّر كرده بودند به قتل برساند .